عندما شملت الأرض رحمة السماء، و سادت رسالة خاتم الأنبیاء (ص) و رفرف بیرق الإسلام علی أرجاء المعمورة بشریعته السمحاء، من الصین الی الأندلس و القارة السوداء، انتشرت اللغة العربیة علی اعتبارها لغة القرآن و الدین فی کافة البلاد الإسلامیة و استعمل المسلمون العربیة فی جل ما دونوه من مصنفات و مؤلفات و اکتشافات و اختراعات. أما الشعب الایرانی فسرعان ما استوعب معنی الدین الجدید حیث اعتنق الایرانیون الاسلام الذی تفاعل مع تراثهم الحضاری و اندمجوا فیه و استطاعوا أن یکونوا أکبر و أعظم غصون شجرة علومه الیانعة، و منهم:أبو عبد الله محمد بن موسی الخورازمی، من أهل خورازم ببلاد فارس.کان عالما بالریاضیات فلکیا جغرافیا. له فضل فی تعریف العرب و الأوروبیین بنظام الأعداد الهندی، وضع کتابا فی الحساب یعتبر الأول من نوعه و کان أول کتاب دخل اوروبا و بقی زمنا طویلا مرجع العلماء و التجار و الحاسبین.عرف علم الحساب عدة قرون باسم الغورتمی نسبة إلی الخورازمی. یعتبر مؤسس علم الجبر علما مستقلا عن الحساب، و قد قام بحل معادلات الدرجة الثانیة بطرق هندسیة و أوجد جذریها إذا کانا موجبین. و نشر أول جداول عربیة عن المثلثات للجیوب و الظلال. ترجمت إلی الأتینیة فی القرن 12 المیلادی. و یعتقد أنه اشترک فی قیاس محیط الأرض أیام المأمون کما أدخل تحسینات علی جغرافیة بطلمیوس، و نشر کتاب «صورة الأرض».

این مقاله به بررسی رساله ای کلامی می پردازد که به غلط به شریف مرتضی (د: 436 ه‍ . ق/ 1044 م) دانشمند امامی، نسبت داده شده است. رساله مزبور پرسش از فاعلیت انسان را در نسبت با تقدیر الهی و جبر به بحث می گذارد و از دیدگاه هایی دفاع می کند که تا اندازه زیادی مشابه نظرگاه های شناخته شده سید مرتضی است. با این وصف، رساله، خصایصی نیز دارد که با کلیت دستگاه کلامی شریف مرتضی ناسازگار است. افزون بر این، پرسشها و ملاحظاتی سبک شناختی و کتاب شناختی نیز در باب این رساله قابل طرح است که در مجموع، دلیل موجهی بر ضد اصالت و صحت انتساب اثر به شریف مرتضی بشمار می آید. با این همه، و با وجود اینکه رساله یادشده بارها در جهان اسلام به چاپ رسیده است، هیچ کس متذکر این انتساب غلط نشده است. این رساله، به معنای دقیق کلمه، تصویر غلطی از بسیاری از دیدگاه های شریف مرتضی ارایه می کند و گاه، ارکان اصلی نظام کلامی او را متزلزل می نماید. نویسنده رساله، مفاهیم اخلاقی را، پیش از استدلالهای عقلی، بر بنیاد احکام و نصوص دینی بنا می نهد، همو بر اخبار آحاد اعتماد می کند، مرجعیت اصحاب پیامبر [ص] را می پذیرد، و اسماء و صفات خداوند را از وحی برمی گیرد. چنین دیدگاه هایی، که آشکارا برخلاف نظرگاه های سید مرتضی است، روی هم رفته، تا حد زیادی به نظریات غیر امامیان نزدیک تر است و به آسانی می تواند متعلق به نویسنده ای معتزلی باشد.

چکیده فارسی:مساله جبر و اختیار از قرن اول در بین متفکران اسلامی مطرح، و مورد تاکید قرآن کریم و روایات بوده و در طول تاریخ، دیدگاه های مختلفی در تفسیر آن ارائه شده است. متکلمان اشعری با انگیزه حفظ توحید افعالی، به دیدگاه جبر گرویدند، اما از عدل الهی غفلت کرده، و آن را فدای توحید افعالی نمودند. متکلمان معتزلی در کشمکش توحید افعالی و عدل الهی جانب عدل را گرفتند و با طرح دیدگاه تفویض، توحید افعالی را زیر سوال بردند. مکتب اهل بیت (ع)‰ با طرح دیدگاه «امر بین الامرین»، با حفظ هر دو اصل توحید افعالی و عدل الهی به تبیین اختیار انسان در پرتو فاعلیت الهی پرداخت. این دیدگاه، از نقایص دو دیدگاه قبلی مبراست. ظرافت «امر بین الامرین» باعث شده است تفاسیر متعددی برای تبیین آن از سوی متکلمان، فیلسوفان و عارفان ارائه شود. این نوشتار با روش تحلیل عقلی به بررسی این مساله پرداخته است و ضمن نقد جبر فلسفی و ارائه پاسخ به مساله تسلسل اراده ها، به تبیین تفسیر امر بین الامرین می پردازد.   چکیده عربی:إن قضیة الجبر والتفویض کانت مطروحة منذ القدم بین المفکرین المسلمین، کما أکد علیها القرآن الکریم والأحادیث. وقد کانت هذه القضیة مطروحة بین المسلمین فی القرن الأول، وطوال التأریخ طرحت آراء مختلفة فی تفسیرها. أما علماء الکلام الأشاعرة فقد اتبعوا منهج الجبر حفظا لمبدأ التوحید الأفعالی، ولکنهم غفلوا عن العدل الإلهی وجعلوه ضحیة للتوحید الأفعالی. وأما المعتزلة ففی خضم الصراع بین التوحید الأفعالی والعدل الإلهی، التزموا جانب العدل، ومن خلال طرح رؤیة التفویض فإنهم شککوا فی التوحید الأفعالی.وأما مدرسة أهل البیت (ع) فقد طرحت مبدأ (أمر بین الأمرین) وحفظت الأصلین المذکورین، وأکدت علی اختیار الإنسان فی رحاب الفاعلیة الإلهیة. و هذه الرؤیة منزهة عن النواقص الموجودة فی الرؤیتین الآنفتین. إن لطافة مبدأ (أمر بین الأمرین) أدت إلی طرح تفاسیر عدیدة لبیان ذینک الأصلین من قبل الفلاسفة والعرفاء. أسلوب البحث فی هذه المقالة هو تحلیلی عقلی والهدف منه دراسة هذا المبدأ الأصیل فی إطار نقد الجبر الفلسفی، والجواب عن مسئلة تسلسل الإرادات.

چکیده فارسی:وجود آیات متعدد پیرامون مساله قضا و قدر الهی و آزادی و اختیار انسان باعث رواج گفتگوها در میان متکلمان، حکما و مفسران اسلامی و ارائه عقاید و آرای متفاوتی شده است. این امر در تفاسیر کلامی از نمود بیشتری برخوردار است. در این میان فخررازی و علامه طباطبایی به عنوان نمایندگان دو مکتب تفسیری اشاعره و امامیه برداشت های متفاوتی در این باره داشته اند؛ فخررازی با تکیه بر مبانی کلامی اشعری صدور تمامی افعال انسان در زندگی فردی و اجتماعی و وقوع همه حوادث عالم را به دلیل تعلق قضا و قدر الهی امری حتمی و ضروری و تخلف از آن را محال دانسته و طباطبایی با استدلال به آیات و روایات و دلایل عقلی هیچ گونه ملازمه ای میان این دو قائل نیست. افزون بر این، اعتقاد یا عدم اعتقاد به مسائلی چون نقش آیات قرآن در تفسیر یکدیگر، نقش سیاق آیات در فهم صحیح، برخورداری قرآن از زبان خاص، حجیت سخنان اهل بیت علیه السلام در تفسیر، حجیت عقل در تفسیر و حسن و قبح عقلی، بخشی از دلایلی است که موجب برداشت های متفاوت فخررازی و طباطبایی از آیات مرتبط با مساله مذکور شده است. چکیده عربی:الآیات المتعددة التی وردت فی القرآن الکریم حول مسألة القضاء والقدر الإلهی وحریّة الإنسان واختیاره، دفعت نحو رواج نقاشات بین المتکلمین، والحکماء والمفسرین المسلمین وطرح معتقدات وآراء متفاوتة فی هذا المجال. وهذا المعنی یتجلّی أکثر فی التفاسیر الکلامیة. فی هذا السیاق تترآی للعیان أفهام متفاوتة فی هذا المضمار بین الفخر الرازی والعلامة محمّد حسین الطباطبائی بصفتهما رمزین للمذهبین التفسیریین: الأشاعرة والإمامیة؛ یری الفخر الرازی بالإستناد الی المبادئ الکلامیة للأشعریة أن صدور جمیع أفعال الإنسان فی حیاته الفردیة والإجتماعیة ووقوع جمیع الحوادث فی العالم یأتی فی إطار القضاء والقدر الإلهی کأمر حتمی وضروری، والتخلّف عنه محال، بینما یذهب العلامة الطباطبائی من خلال الإستدلال بالآیات والروایات والأدلّة العقلیة، الی عدم وجود أی تلازم بین هذین الأمرین. وبالإضافة الی ذلک، فإنّ الإعتقاد أو عدم الإعتقاد بمسائل مثل دور آیات القرآن فی تفسیر بعضها الآخر، ودور سیاق الآیات فی تکوین فهم صحیح، وما یتّسم به القرآن من لغةٍ خاصةٍ، وحجّیة کلام أهل البیت علیه السلام فی التفسیر، وحجّیّة العقل فی التفسیر، والحسن والقبح العقلیین، تمثّل قسماً من الأدلّة التی تنتهی الی تکوین أفهام متفاوتة لدی کلٍّ من الفخر الرازی والطباطبائی للآیات المتعلّقة بالمسألة المذکورة.

چکیده فارسی:آیه 24 انفال مشهور به «آیه حیلوله» یکی از بلیغ ترین و جامع ترین آیات متشابه قرآن است که مشتمل بر معارف عقلی، اعتقادی، اخلاقی و تربیتی و محل معرکه آراء مفسران و اندیشوران قرآنی است. این آیه از سه بخش تشکیل شده که بخش میانی آن؛ یعنی «أن الله یحول بین المرء و قلبه»، مشتمل بر ابهام هایی است که مورد توجه مفسران فریقین قرار گرفته و باعث اختلاف های شدید میان آنان شده است. در این مقاله، دو دیدگاه کلی: برداشت جبرگرایانه و غیر جبرگرایانه گزارش شده و با نقد و رد دیدگاه جبرگرایانه به تقویت دیدگاه دیگر پرداخته شده است؛ آنگاه دیدگاه های غیر جبرگرایانه مانند «حیلوله قهر»، «حیلوله مهر»، «حیلوله به معنای سلطه و حاکمیت و قدرت الهی»، «حیلوله به معنای نهایت قرب الهی به انسان» تبیین و نقد شده است. نگارندگان با بررسی مفهوم واژه «حول» از نگاه اهل لغت و ادب بر حسب تطور تاریخی، مبنای روشنی را اتخاذ نموده و با ضمیمه کردن دلایل، قرائن و شواهد، دیدگاه مختار خود را تحت عنوان «حیلوله مهر و قهر» ارائه کرده اند. چکیده عربی:الآیة 24 من سورة الأنفال المعروفة بـ «آیة الحیلولة» واحدة من أبلغ وأجمع الآیات المتشابهة فی القرآن، وتنطوی علی معارف عقلیة، وعقائدیة، واخلاقیة، وتربویة، وهی موضع نقاش محتدم بین المفسّرین والمفکّرین القرآنیین. تتکون هذه الآیة من ثلاثة مقاطع، والمقطع الوسطی منها، وهو: «أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ» فیه غوامض استرعت انتباه مفسّری الفریقین وأدت إلی ظهور اختلافات عمیقة بینهم. طرح هذا البحث کلا النظرتین العامّتین السائدتین فی هذا المجال وهما: الاتجاه الجبری، والاتجاه غیر الجبری. ورکّز علی نقد وتفنید الاتجاه الجبری، وتقویة وترصین الاتجاه الآخر. ثم طرح وشرح بعد ذلک الآراء غیر الجبریة مثل «الحیلولة بالقهر»، و«الحیلولة باللطف واللین»، و «الحیلولة بمعنی السلطة والقدرة الالهیة»، و «الحیلولة بمعنی منتهی القرب الالهی إلی الإنسان» وتناولها بالنقد. وبعد مناقشة معنی کلمة «الحول» من الناحیة الادبیة واللغویة وفقاً للتطور التاریخی، اتخذ البحث مبدءاً واضحاً وأضاف إلیه ما أضاف من الأدلة والشواهد والقرائن. وانتهی إلی طرح رأیه المختار تحت عنوان «حیلولة القهر واللطف».

چکیده فارسی:نقش انسان در افعال خود، از مباحث مهم کلامی و تفسیری است. فخر رازی همه اعمال انسان را منسوب به خدا می داند و انتساب خالقیت اعمال، توسط انسان را موجب نفی یا تضعیف قدرت خداوند دانسته و کفر و ایمان انسان را ناشی از خلقت خدا شمرده است. اما نظریه متقن و استواری ارائه نکرده، گاه انسان را مجبور شمرده، گاه به آزادی انسان تمایل نشان داده و گاه با طرح نظریه کسب و تمایز بین اراده و خلق خداوند، از پذیرش جبر شانه خالی کرده و گاه انسان را مضطری در صورت اختیار معرفی کرده است. نگارنده به روش تحلیل محتوا به کنکاش آرای فخر رازی پرداخته و نظریه وی را موجب تضعیف جایگاه انسان و نفی مسوولیت او، نفی قاعده علیت و نسبت آفرینش شرور به خداوند دانسته است. از نتایج این پژوهش می توان به تبیین رابطه طولی خالقیت خدا و خالقیت انسان و تعلق اراده خداوند بر خالقیت اعمال توسط انسان، تفاوت اراده تکوینی و تشریعی خداوند اشاره کرد. چکیده عربی:دور الانسان ومدی تأثیره فی ایجاد أفعاله من المباحث المهمة فی حقلی علم الکلام والتفسیر. ومن الآراء المطروحة فی هذا المجال رأی الفخر الرازی الذی ینسب فیه جمیع افعال الانسان إلی الله، ویری ان نسبة خلق الأعمال إلی الانسان نفسه تعنی نفی قدرة الله أو الانتقاص منها، ویقول ایضاً إن کفر الانسان أو ایمانه منشؤه خلق الله، غیر انه لم یقدّم فی هذا المضمار رأیاً مدعوماً بالادلة والبراهین وانّما یقول تارة إن الانسان مجبر، وتارة أُخری یمیل إلی القول بحریة الانسان واختیاره ویطرح تارة ثالثة اطروحة الکسب للتمییز بین ارادة الله وخلق الله لیتنکّر من خلال ذلک لمبدأ الجبر، وتارة رابعة یصوّر الانسان کمضطر علی هیئة مختار حرٍّ. تناول کاتب هذا البحث استجلاء آراء الفخر الرازی بطریقة تحلیل المحتوی مبیناً أن ما طرحه من آراء تنزع المسؤولیة عن الانسان وتناقض قاعدة العلیة وتنتهی إلی القول بنسبة الشرور إلی الله. ومن النتائج التی توصل إلیها هذا البحث تبیین العلاقة الطولیة بین خلق الله وخلق الانسان وتعلق ارادة الله بخلق الافعال من قبل الانسان، والاختلاف بین الارادة التکوینیة والارادة التشریعیه لله.

چکیده فارسی:مساله جبر و اختیار از مسائل بنیادین تاریخ اندیشه بشری، و محل مواجهه آرا متنوع و بعضا متضاد انواع مکاتب جبرگرا، اختیارگرا و سازگارگرا بوده و هست. آنچه در پیش رو دارید، حاصل بررسی و تاملی در اهم رویکردهای جبرستیز نیم قرن اخیر فلاسفه غربی و نیز راهبرد خاص ملاصدرا در عالم اسلامی به منظور دفاع از اختیار است؛ این رویکردها تلاش می کنند تا با بررسی و تامل مجدد پیرامون معنا و لوازم جبر و اختیار به بازخوانی مساله و حل آن بپردازند.   چکیده عربی:قضیة الجبر و الاختیار من القضایا الأساسیة فی تاریخ الفکر البشری، و قد کانت و لازالت موضع جدل و نقاش بین ما تطرحه مذاهب الجبر، و الاختیار، و التوفیق، من آراء مختلفة و متضادة أحیانا. و هذا البحث الذی بین أیدیکم جاء کحصیلة لتنقیب و نظر فی أهم الاتجاهات المناهضة للمذهب الجبری فی نصف القرن الأخیر، التی طرحها الفلاسفة الغربیون، و کذلک الاتجاه الخاص فی العالم الإسلامی الذی اتبعه الملا صدرالدین الشیرازی للدفاع عن مبدأ الاختیار. هذه الاتجاهات تحاول من خلال البحث والنظر حول معانی و مقتضیات الجبر و الاختیار، تحاول اعادة قراءة هذه القضیة و حلها.

چکیده فارسی:در این نوشتار ضمن اینکه مفاهیمی مانند جبر و اختیار، قضا و قدر، گناه نخستین و لطف (فیض) در اصطلاح و کاربرد مسیحی آن و ... مورد مطالعه قرار گرفته است، دیدگاه آگوستین قدیس در موضوع جبر و اختیار که مورد اختلاف با دیگر کشیش معاصرش، پلاگیوس بوده، مورد بررسی قرار گرفته است. ما این دیدگاه ها را با ترجمه نامه های آگوستین علیه پلاگیوس و پیروان او به دست آوردیم. در ادامه مباحث، تفکرات ابوالحسن اشعری در جبر و اختیار و تفسیر نظریه کسب توسط وی نگاشته شده است. همچنین دیدگاه مخالفین او یعنی فرقه معتزله و تطبیق دیدگاه های این دو فرقه درکلام اسلامی با دیدگاه آگوستین وپلاگیوس در جبر و اختیار نیز مطرح گردیده است. آگوستین با استفاده از نظریه فیض راه برون رفت از باطلاق جبرگرایی را در کلام مسیحیت کاتولیک گشوده است، همان شیوه ای که ابوالحسن اشعری با تکمیل و تدوین نظریه کسب پیموده تا از اتهام جبرگرایی مصون بماند، هر چند منتقدین ایشان بر این باورند که این نظریه ها نتوانسته این دو متکلم نامور را از اتهام جبرگرایی برهاند. در این مقاله علاوه بر طرح مباحث فوق الذکر به سایر وجوه اشترک یا افتراق این دو اندیشمند موثر در کلام مسیحی و اسلامی به شیوه توصیفی تحلیلی و ابزار کتابخانه ای پرداخته شده است. چکیده عربی:یکون التحقیق فی هذه المقالة، حول مفاهیم الجبر و التفویض، القضا و القدر، الخطیئة الأصلیة والفضل و الدراسه من حیث تطبیقها علی وجهة نظر مسیحیة علی الجبر والتفویض فی آراء اوغسطینوس لخلافه مع الکاهن بلاجیوس الذی کان یعیش فی تلک الزمان، وقد حصل لنا وجهه نظرهما مع ترجمة رسالات لأوغسطین ضد بلاجیوس واتباعه التی فی المناقشة التالیة، فی استمرار هذه الدراسه کتبنا فکرة أبو الحسن الأشعری فی الجبر و التفویض و تفسیر النظریة الکسب من قبله. کما اوضحنا عن معارضته للطائفة المعتزلة وتطابق وجهات النظر الفصیلین من وجهة نظر الإسلامیه فی علم الکلام و آراء أوغسطین فی الجبر والتفویض أیضا. افتتح اوغسطین سبیلا للخروج من مستنقع الجبریه باستخدام نظریه الفضل (اللطف) فی الکلام الکاثولیکی بنفس الطریقة التی استخدمها الاشعری بالنظریة الکسب حتی صان فکرته عن اتهام الجبریه، علی الرغم ان منتقدیهما یعتقدون أن هذه النظریات لم ینجههما من اتهام الجبریه. بالإضافة باحثنا فی هذا النقاش إلی اشتراک القضایا المشار إلیها أو غیرها من السمات الممیزة لهذین المفکرین اثنین النافذین فی علم الکلام المسیحی و الإسلامی.

چکیده فارسی: پژوهش پیش روی به بررسی نقش مبانی کلامی فخررازی در تفسیر آیات جبر و اختیار پرداخته است. تفسیر به رأی یکی از نکات مهمی است که باید در تفسیر آیات قرآن از آنها برحذر بود. ازجمله مصادیق آن دخالت دادن مبانی و دیدگاه های شخصی حاصل از استنباط های غیرمنقح مفسر است. این تحقیق نشان می دهد که دیدگاه جبرانگاری فخررازی در تفسیر آیات مشهور به جبر و اختیار تأثیر بسزایی داشته است و مبانی وی با بسیاری از آیات قرآن ناسازگار است. فخررازی گرچه دارای دیدگاه جبری است، اما می کوشد خود را منکر آن معرفی کند. ایشان با تکیه بر دیدگاه شخصی خود، از ظواهر برخی آیات به صراحت دست می کشد و دیدگاه جبری خود را در تفسیر آیات جبر و اختیار، بر قرآن تحمیل می نماید که این امر مصداق بارز تفسیر به رأی است. چکیده عربی:یُعنی البحث الذی بین أیدیکم بالنظر فی تأثیر المبادئ الکلامیة للفخر الرازی فی تفسیره لآیات الجبر والاختیار. من الامور التی ینبغی الحذر منها وتحاشیها عند تفسیر آیات القرآن هو التفسیر بالرأی. ومن مصادیق هذا الأمر اقحام المتبنیّات والآراء الشخصیة المتأتیة من الاستنباطات غیر المنقحة للمفسر، فی التفسیر. یکشف هذا البحث أن آراء الاتجاه الجبری التی کان یعتقد بها الفخر الرازی، کان لها تأثیرها الواضح فی تفسیره للآیات المعروفة بآیات الجبر والاختیار، وأن مبادئه ومتبنیاته لا تنسجم مع الکثیر من آیات القرآن. کان الفخر الرازی یعتقد بالاتجاه الجبری، غیر أنه کان یحرص علی التظاهر بانکاره. من الواضح أن استناده الی بعض آرائه الشخصیة، دفعه الی الاعراض صراحة عن ظواهر بعض الآیات وتحمیل آرائه الجبریة فی تفسیر آیات الجبر والاختیار، علی القرآن، وهذا یمثل مصداقاً بارزاً للتفسیر بالرأی.

چکیده فارسی:در اهمیت مساله جبر و اختیار همین بس که حل بسیاری از مسائل کلامی بدان وابسته است و در طول تاریخ متفکران زیادی را به نظریه پردازی در این باره از جهات مختلف سوق داده است. در مقام مقایسه آرای مولوی و فخررازی در مساله جبر و اختیار، شباهت ها و تفاوت های فراوانی را می توان یافت؛ از جمله اینکه هر دو از مکتب کلامی اشعری بهره جسته اند و به افعال انسان جبرگونه نگریسته اند و اینکه در بسیاری از مواضع از قرار گرفتن در دو راهی انتخاب جبر یا اختیار سخن به میان آورده اند و سرانجام به امر بین الأمرین روی آورده اند؛ اما در همین جایگاه مشترک، با هم اختلاف نظر دارند. مولوی در مقام یک عارف، در اشعار خود از استدلال گریخته و به جبر عاشقانه و عارفانه ای پناه برده که جبر همراه با اختیار را به او عرضه می دارد و در ادامه به امر بین الأمرینی که شیعه تفسیر می کند معتقد گشته است. از سوی دیگر، فخررازی با توجه به رویکرد تفسیری و توسل به استدلال نقلی، پس از چند بار تغییر عقیده و پریشانی آرا، پذیرش جبر و نظریه کسب، سرانجام امر بین الأمرینی را برمی گزیند که آن را بایستی تفسیری از عقیده جبر به شمار آورد.   چکیده عربی:یکفی فی أهمیة مسألة الجبر والاختیار أن حل کثیر من المسائل الکلامیة یرتبط بها وعلی مر التاریخ کانت محلا لطرح النظریات من قبل کثیر من المفکرین ومن جهات متعددة. یمکن ملاحظة التشابه والاختلاف الکبیر بین آراء المولوی والفخر الرازی وذلک فی مقام المقارنة حول مسألة الجبر والاختیار، من موارد التشابه أن کلا منهما استفاد من المذهب الأشعری، وأن الإنسان مجبر فی أفعاله وأنه فی کثیر من المواضع یقف علی مفترق طریقین إما الجبر والاختیار وأخیرا تعرضوا لقضیة «أمر بین الأمرین». لکنه مع ذلک کان بینهما اختلاف فی وجهات النظر. المولوی وفی مقام العارف تجنب الاستدلال فی أشعاره ولجأ إلی جبر العشق والعرفان المترافق مع الاختیار وفی النهایة الاعتقاد بالأمر بین الأمرین طبقا لتفسیر الشیعة. من جهة أخری الفخر الرازی وبالتوجه إلی طریقة التفسیر والاعتماد علی استدلال النقل وبعد عدة تغییرات فی الاعتقاد والارتباک بالآراء قبل الجبر ونظریة الکسب وأخیرا انتخب نوعا من الأمر بین الأمرین الذی یجب اعتباره تفسیرا عن الاعتقاد بالجبر.